İsimler
İsmin halleri
Azerbaycan Türkçesinde ismin halleri Türkiye Türkçesindekine benzer. Yalnız belirtme hâlinde bir sesli harfi takiben araya yardımcı sessiz olarak n girer. Başında d bulunan eklerin t'li biçimleri yoktur. Aşağıdaki tabloda örnek olarak qız kız, qapı kapı, ev ev ve iş iş kelimelerinin çekimleri verilmektedir:
| İsmin Halleri İsmin Halları | |||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Yalın hâli Adlıq halı |
Yükleme hâli Təsirlik halı |
Yönelme hâli Yönlük halı |
Bulunma hâli Yerlik halı |
Çıkma hâli Çıxışlıq halı |
İlgi hâli Yiyəlik halı | ||||||
| - | -(n)ı, -(n)i, -(n)u, -(n)ü | -(y)a, -(y)ə | -da, -də | -dan, -dən | -(n)ın, -(n)in, -(n)un, -(n)ün | ||||||
| qız | kız | qızı | kızı | qıza | kıza | qızda | kızda | qızdan | kızdan | qızın | kızın |
| qapı | kapı | qapını | kapıyı | qapıya | kapıya | qapıda | kapıda | qapıdan | kapıdan | qapının | kapının |
| ev | ev | evi | evi | evə | eve | evdə | evde | evdən | evden | evin | evin |
| iş | iş | işi | işi | işə | işe | işdə | işte | işdən | işten | işin | işin |
İsim çekimi
| İsim Çekimi Xəbərlik Kateqoriyası | |||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| I. teklik şahıs I. şəxsin təki |
II. teklik şahıs II. şəxsin təki |
III. teklik şahıs III. şəxsin təki |
I. çokluk şahıs I. şəxsin cəmi |
II. çokluk şahıs II. şəxsin cəmi |
III. çokluk şahıs III. şəxsin cəmi | ||||||
| -(y)am, -(y)əm | -san, -sən | -dır, -dir, -dur, -dür | -(y)ıq, -(y)ik, -(y)uq, -(y)ük | -sınız, -siniz, -sunuz, -sünüz | -dırlar, -dirlər, -durlar, -dürlər | ||||||
| yolçuyam | yolcuyum | yolçusan | yolcusun | yolçudur | yolcudur | yolçuyuq | yolcuyuz | yolçusunuz | yolcusunuz | yolçudurlar | yolcudurlar |
| Türkəm | Türk'üm | Türksən | Türk'sün | Türkdür | Türk'tür | Türkük | Türk'üz | Türksünüz | Türk'sünüz | Türkdürlər | Türk'türler |
Not: Sorularda ve ünlemlerde +dIr eki +dI biçimine geçebilir: Yoxdu! yoktur, yoxdu? yok mu?. (Eğer yoktu diyecekseniz bunu yox idi biçiminde söyleyiniz.)
Yapım ekleri
Azerbaycan Türkçesinde yapım ekleri bazen küçük ses farklılıkları olmakla beraber genelde Türkiye Türkçesindekilerle aynıdır.
İsimden isim yapan ekler
- -lıq, -lik, -luq, -lük: dağlıq, çәrçilik, ucuzluq, düzlük
- -ça, -çә: qazança, dәftәrçә
- -laq: duzlaq, çaylaq
- -çı, -çi, -çu, -çü: yazıçı, çörәkçi, odunçu, üzümçü
- -lı, -li, -lu, -lü: dadlı, evli, duzlu, sözlü
- -daş: yoldaş, әmәkdaş, vәtәndaş
- -cıq, -cik, -cuq, -cük, -cığaz, -ciyәz: anacıq, evcik, yavrucuq, gözcük, qızcığaz, nәnәciyәz
Fiilden isim yapan ekler
- -ıq, -ik, -uq, -ük: qatıq, bilik, qoruq, hörük
- -ış, -iş, -uş, -üş: qaçış, gәliş, uçuş, görüş
- -ma, -mә: vuruşma, süzmә
- -aq, -әk, -q, -k: yataq, sürәk, daraq, әlәk
- -caq, -cәk: sancaq, yellәncәk
- -ım, -im, -um, -üm: yığım, içim, udum, ölüm
- -qa, -gә: qovurqa, süpürgә
- -ar, -әr: açar, gülәr
- -tı, -ti, -tu, -tü: qışqırtı, göyәrti, gurultu, üzüntü
- -qın, -kin, -qun, -gün, -ğın, -ğun: basqın, kәskin, tutqun, süzgün, dalğın, vurğun
- -qı, -ki, -qu, -gü, -ğı, -ğu: asqı, seçki, pusqu, bölgü, çalğı, sorğu
- -ın, -in: axın, biçin
- -ı, -i, -u, -ü: yazı, çәki, pozu, ölçü
- -ıcı, -ici, -ucu, -ücü: satıcı, bilici, sorucu, bölücü
- -ınc, -inc, -unc, -ünc: qaxınc, sevinc, qorxunc, gülünc
- -acaq, -әcәk: yanacaq, silәcәk
- -cә: düşüncә
- -gәc: süzgәc
- -ac,-әc: tıxac, döyәc
- -ir: gәlir
- -ıc: ayrıc
- -ıntı, -inti, -untu, -üntü: qazıntı, әzinti, ovuntu, çöküntü
- -maz, -mәz: solmaz, sönmәz
İsimden fiil yapan ekler
- -la-, -lә-: duzla-, işlә-, qarala-, cütlә-, ikilә-, yarıla-
- -laş-, -lәş-: ayaqlaş-, birlәş-, şirinlәş-, sözlәş-, hazırlaş-
- -lan-, -lәn-: yollan-, güclәn-, evlәn-, süslәn-, xumarlan-, dillәn-
- -al-, -әl-, -l-: boşal-, düzәl-, çoxal-, saral-, dincәl-, durul-
- -ar-, -әr-: otar-, göyәr-, yaşar-, qızar-
- -a-, -ә-: yaşa-, boşa-, әlә-, dilә-
- -ı-, -i-, -u-, -ü-: acı-, bәrki-, turşu-, tәngi-
- -var-: suvar-
- -sa-: susa-
- -imsә-, -ümsә-: mәnimsә-, qәribsә-, gülümsә-, özümsә-
- -ılda-, -ildә-, -ulda-, -üldә-: pıçılda-, cingildә-, xorulda-, cürüldә-
- -ıq-, -ıx-, -ik-, -uq-, -ux-: darıx-, gecik-, yolux-, karıx-
Zamirler
Şahıs zamirleri
Türkiye Türkçesindekinden farklı olan yalnızca 1.teklik şahıs zamiridir.
mən, sən, o, biz, siz, onlar
Azerbaycan Türkçesinde birinci ve ikinci teklik şahısların yönelme durumlarında ince ünlü bulunur: mənə, sənə
İşaret zamirleri
Azerbaycan Türkçesinde 'şu' işaret zamiri yoktur. Bu, o işaret zamirlerinin yanında, aynı anlamlara gelen həmən ve həmin zamirleri vardır.
Belgisiz zamirler
Azerbaycan Türkçesinde Türkiye Türkçesinden farklı bâzı belgisiz zamirler vardır. Bunlardan özellikle kimsə biri ve nəsə bir şey zamirleri ismin hallerine göre değişiklik gösterir.
| Azerice | Türkçe | Azerice | Türkçe |
|---|---|---|---|
| kimsə | biri | nəsə | bir şey |
| kimisə | birini | nəyisə | bir şeyi |
| kiməsə | birine | nəyəsə | bir şeye |
| kimdəsə | birinde | nədəsə | bir şeyde |
| kimdənsə | birinden | nədənsə | bir şeyden |
| kiminsə | birinin | nəyinsə | bir şeyin |
Fakat kimsə hiç kimse anlamında kullanılıyorsa çekimi Türkiye Türkçesindekinden farklı değildir: kimsə, kimsəyə, kimsəni, kimsədə, kimsədən, kimsənin.
Eylemler
Şimdiki zaman
-(y)ır-, -(y)ir-, -(y)ur-, -(y)ür Şimdiki Zaman Eki + Kişi Ekleri
| Şimdiki Zaman | |||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Olumlu | Olumsuz | ||||||
| gəlirəm | geliyorum | oxuyuram | okuyorum | gəlmirəm | gelmiyorum | oxumuram | okumuyorum |
| gəlirsən | geliyorsun | oxuyursan | okuyorsun | gəlmirsən | gelmiyorsun | oxumursan | okumuyorsun |
| gəlir | geliyor | oxuyur | okuyor | gəlmir | gelmiyor | oxumur | okumuyor |
| gəlirik | geliyoruz | oxuyuruq | okuyoruz | gəlmirik | gelmiyoruz | oxumuruq | okumuyoruz |
| gəlirsiniz | geliyorsunuz | oxuyursunuz | okuyorsunuz | gəlmirsiniz | gelmiyorsunuz | oxumursunuz | okumuyorsunuz |
| gəlirlər | geliyorlar | oxuyurlar | okuyorlar | gəlmirlər | gelmiyorlar | oxumurlar | okumuyorlar |
Geniş zaman
-(y)ar-, -(y)ər- Geniş Zaman Eki + Şahıs Ekleri
| Geniş Zaman | |||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Olumlu | Olumsuz | ||||||
| gələrəm | gelirim | oxuyaram | okurum | gəlmərəm | gelmem | oxumaram | okumam |
| gələrsən | gelirsin | oxuyarsan | okursun | gəlməzsən | gelmezsin | oxumazsan | okumazsın |
| gələr | gelir | oxuyar | okur | gəlməz | gelmez | oxumaz | okumaz |
| gələrik | geliriz | oxuyarıq | okuruz | gəlmərik | gelmeyiz | oxumarıq | okumayız |
| gələrsiniz | gelirsiniz | oxuyarsınız | okursunuz | gəlməzsiniz | gelmezsiniz | oxumazsınız | okumazsınız |
| gələrlər | gelirler | oxuyarlar | okurlar | gəlməzlər | gelmezler | oxumazlar | okumazlar |
Gelecek zaman
-(y)acaq-, -(y)əcək- Gelecek Zaman Eki + Kişi Ekleri
| Gelecek Zaman | |||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Olumlu | Olumsuz | ||||||
| gələcəyəm | geleceğim | oxuyacağam | okuyacağım | gəlməyəcəyəm | gelmeyeceğim | oxumayacağam | okumayacağım |
| gələcəksən | geleceksin | oxuyacaqsan | okuyacaksın | gəlməyəcəksən | gelmeyeceksin | oxumayacaqsan | okumayacaksın |
| gələcək(dir) | gelecek(tir) | oxuyacaq(dır) | okuyacak(tır) | gəlməyəcək(dir) | gelmeyecek(tir) | oxumayacaq(dır) | okumayacak(tır) |
| gələcəyik | geleceğiz | oxuyacağıq | okuyacağız | gəlməyəcəyik | gelmeyeceğiz | oxumayacağıq | okumayacağız |
| gələcəksiniz | geleceksiniz | oxuyacaqsınız | okuyacaksınız | gəlməyəcəksiniz | gelmeyeceksiniz | oxumayacaqsınız | okumayacaksınız |
| gələcəklər | gelecekler | oxuyacaqlar | okuyacaklar | gəlməyəcəklər | gelmeyecekler | oxumayacaqlar | okumayacaklar |
Görülen geçmiş zaman
-dı-, -di-, -du-, -dü- Geçmiş Zaman Eki + Kişi Ekleri
| Görülen Geçmiş Zaman | |||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Olumlu | Olumsuz | ||||||
| gəldim | geldim | oxudum | okudum | gəlmədim | gelmedim | oxumadım | okumadım |
| gəldin | geldin | oxudun | okudun | gəlmədin | gelmedin | oxumadın | okumadın |
| gəldi | geldi | oxudu | okudu | gəlmədi | gelmedi | oxumadı | okumadı |
| gəldik | geldik | oxuduq | okuduk | gəlmədik | gelmedik | oxumadıq | okumadık |
| gəldiniz | geldiniz | oxudunuz | okudunuz | gəlmədiniz | gelmediniz | oxumadınız | okumadınız |
| gəldilər | geldiler | oxudular | okudular | gəlmədilər | gelmediler | oxumadılar | okumadılar |
Öğrenilen geçmiş zaman I
-mış-, -miş-, -muş-, -müş- Geçmiş Zaman Eki + Kişi Ekleri
| Öğrenilen Geçmiş Zaman I | |||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Olumlu | Olumsuz | ||||||
| gəlmişəm | gelmişim | oxumuşam | okumuşum | gəlməmişəm | gelmemişim | oxumamışam | okumamışım |
| gəlmişsən | gelmişsin | oxumuşsan | okumuşsun | gəlməmişsən | gelmemişsin | oxumamışsan | okumamışsın |
| gəlmiş(dir) | gelmiş(tir) | oxumuş(dur) | okumuş(tur) | gəlməmiş(dir) | gelmemiş(tir) | oxumamış(dır) | okumamış(tır) |
| gəlmişik | gelmişiz | oxumuşuq | okumuşuz | gəlməmişik | gelmemişiz | oxumamışıq | okumamışız |
| gəlmişsiniz | gelmişsiniz | oxumuşsunuz | okumuşsunuz | gəlməmişsiniz | gelmemişsiniz | oxumamışsınız | okumamışsınız |
| gəlmişlər | gelmişler | oxumuşlar | okumuşlar | gəlməmişlər | gelmemişler | oxumamışlar | okumamışlar |
Öğrenilen geçmiş zaman II
-(y)ıb-, -(y)ib-, -(y)ub-, -(y)üb- Geçmiş Zaman Eki + Kişi Ekleri
| Öğrenilen Geçmiş Zaman II | |||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Olumlu | Olumsuz | ||||||
| - | - | - | - | - | - | - | - |
| gəlibsən | gelmişsin | oxuyubsan | okumuşsun | gəlməyibsən | gelmemişsin | oxumayıbsan | okumamışsın |
| gəlib(dir) | gelmiş(tir) | oxuyub(dur) | okumuş(tur) | gəlməyib(dir) | gelmemiş(tir) | oxumayıb(dır) | okumamış(tır) |
| - | - | - | - | - | - | - | - |
| gəlibsiniz | gelmişsiniz | oxuyubsunuz | okumuşsunuz | gəlməyibsiniz | gelmemişsiniz | oxumayıbsınız | okumamışsınız |
| gəliblər | gelmişler | oxuyublar | okumuşlar | gəlməyiblər | gelmemişler | oxumayıblar | okumamışlar |
Notlar:
Öğrenilen geçmiş zamanda 1. ve 2. şahıslar için -mış, 3. şahıslar için ise -(y)ıb ekinin kullanımı yaygındır. 2. teklik ve çokluk şahısta -mış ekindeki /ş/ sesi düşmektedir. Böylece öğrenilen geçmiş zaman daha çok şu biçimde karşımıza çıkmaktadır: gəlmişəm, gəlmisən, gəlib, gəlmişik, gəlmisiz, gəliblər.
Azerbaycan Türkçesinde öğrenilen geçmiş zaman sık sık görülen geçmiş zaman yerine kullanılmaktadır. Yani gəlmişəm diyerek geldim, gəlib diyerek geldi anlamı kastedilebilir.
Tek heceli fiillerden et- ve get- ile /t/ sesiyle biten bütün çok heceli fiiller ünlü ile başlayan bir ek aldıklarında sondaki /t/ sesi /d/'ye dönmektedir: edər, gedər, unudar, qayıdar, v.b.